Yemeni Ayakkabı

Yemeni ayakkabı, Anadolu coğrafyasının bazı alanlarında halen üretilmeye devam edilmektedir.

Özellikle yaşça küçük insanlar eski kültürlere çok hakim değillerse ilk duyduklarında yemeni ne demek diye sorarlar. Yemeni ayakkabı sığır, manda keçi ve oğlağın derisi kullanılarak üretilen ayakkabı modelidir. Halep’ten Türkiye içerisine geçiş yaptığı rivayet olunan Yemeninin, Gaziantep, Maraş ve Kilis bölgelerinde üretimi sürmektedir. Yemeni bir hayli sağlıklı bir ayakkabı türüdür.

Yemenicilik, üstü deriden, altı köseleden ya da gön olan topuksuz ve gayet hafif bir ayakkabının usta ellerde icra edilmesidir. Yemeniciliğe aynı zamanda bazı yörelerde “köşgercilik”, yemeni diken ustalara ise “köşger” de denilmektedir.

Yemeni Yapımı

Yemeni ayakkabı yapılırken tabaklanarak ve kök boyası ile arzu edilen renklere boyanan deriden yapılacak yemeninin taban kısmında manda veya camız derisi kullanılır.  Yemenilerin astar kısmı ise koyun derisi kullanılarak hazırlanır. Tabanlar kalıba uyacak ıstampayla kesilir.

Saya bölümünün dikimi esnasında kıyı kenarlar ve biyeleri keçi derisi kullanılarak kıyılık dönme dikiş ile yapılır. Yemeni ayakkabı yapımında yüz ile tabanın birleştirilmesi biz denilen aletle açılan deliklerin içinden ters dikişle yapılmaktadır. Yapım aşamalarındaki bu işlemler esnasında asla yapıştırıcı madde kullanılmayacağı gibi dikiş için kullanılan pamuk iğliklerin sağlam olması ise bal mumu ile sağlanmaktadır. Yüz ile taban kısmının birleşmesi sonrasında, yemeni ıslatma işlemine geçilir. Bu işlemle yemeni derisinin yumuşaması sağlanır.

El ile dikilip çevrilen yemeni ayakkabı, su içinde bekletilerek yumuşadıktan sonra, ayak şeklini kolay alabildin diye kalıplara geçirilip kurumaya alınır. Kalıp işleminde son halini alan yemeni modelleri derilerin doğal renklerinde ya da ağaç kökleri ve toprak kullanılarak elde edilecek doğal boyalarla boyanır. Yemeni çeşitlerinde sıklıkla kullanılan renkler kırmızı, sarı, yeşil, siyah ve portakal rengidir. Kişilerin istekleri doğrultusunda mavi, pembe, mor gibi renklerde de yemeniler üretilebilir. Yemeni ayakkabının saya kısmında yapılan model farklılıkları yemeni ayakkabıların farklı adlarla anılmasına sebep olmaktadır.

Yemeni ayakkabı üretiminde asla plastik materyaller kullanılmaz. Yemeninin bütün dikişleri el ile yapılır. Yemeniler ökçesiz olarak ters yüzünden dikilir. Daha sonra düz yüzü çevrilerek normal giyilecek hale getirilir. Yemeniler ancak düz yüze çevrilince kalıba sokulur. Etrafı dikkatlice nizami bir şekilde kesilir. Kalıptan çıkarılır, kenarlara dikiş yapılır, giyime veya satışa hazır duruma getirilir. Başka model ayakkabılarda bu tarz özelliklerden birçoğu bulunmaz.

Yemeni Özellikleri

Yemeni ayak sağlığı açısından çok iyi bir ayakkabıdır. Ayaklarda nasır oluşumu ve mantar sorunu, parmaklar arasında görülen pişikleri önlemektedir. Yemeni ayakkabı yapılırken alt ve iç taban arasına kil konulmaktadır. Koyulan bu kil insanların vücutlarında toplanan elektriği toprağa geçirir ve bu sayede insan vücudu rahatlamış olur. Yemeni kötü ayak kokusuna sebep olmaz. Gözenekleri olan deri kullanılarak yapıldığı için ter kolaylıkla ayakkabının dışına atılır.

Tokalı Osmanlı yemenisi

Tokalı Osmanlı yemenisi diğer yemenilerle aynı yapım aşamasına sahiptir ve aynı çeşit malzemeler kullanılarak yapılır. Ancak tokalı Osmanlı yemenisinin farkı bu yemeni ayakkabı bağlanmak için toka takılmasıyla tamamlanır. Giyim tercihlerine uygun şekilde farklı renk ve çeşitte yapımı tamamlanan Tokalı Osmanlı yemenisi geçmiş dönemlerden günümüze yapım metodu değişim göstermeden gelebilmiştir.

Edik

Edik çizmeyi anlatmak amacıyla tarihte kullanılan ilk sözcük olmuştur. Bu ayakkabı çeşidi sefere giden askerlerin giydiği çizmelerin bir diğer isimle anılan halidir. Hatta bu ayakkabılar için çekme de denildiği görülmüştür. Maraş şehrinde daha sık kadınlar tarafından tercih edilen ediklerin topuk bölgesine nalça çakılarak erkekler için üretilen ediklerden farklı olması sağlanmıştır. Edik giymek Osmanlı zamanında belirli bir erginlik, liyakat ve olgunluk seviyelerine erişmek gibi derin anlamlar taşımaktaydı. Bu nedenle sosyal yaşamdaki yeri oldukça önemliydi. Edikler öncelerde evlilik merasimlerinde gelinlere giydirilen bir yemeni ayakkabı olmuştur. Maraş gibi birkaç ilde edikler halen çok değişik çeşitlerde farklı malzemelerin kullanılmasıyla yapılmaya devem edilmektedir.

Yemeni Çeşitleri

Yemeni ayakkabı modelleri renk, şekil, büyüklük gibi özelliklere göre farklı isimlendirilmektedir. Siyah renkteki yemenilere pandof, merkup olarak adlandırılır. Mor renkli yemeniler ise annubi, kırmızı olanlar nar çiçek, gül şeftali olarak anılır.

Büyüklüklerine göre ise yemeniler; çocuklar için olanlara metelik, 7 yaşa kadar olanlara küçük hasbe, 10 yaşa kadar olanlar için büyük hasbe, 35 numaraya kadar olanlar için vastani, 37 numaraya kadar olanlar için orta ayak, 39 numaraya kadar olanlar için zegender, 41 numaraya kadar olanlar için ges, 43 numaraya kadar olanlar için lorba, 44 numaraya kadar olanlara uzger, 45 numaraya kadar olanlara uluayak, daha büyük kalıplarda ve hiçbir numaraya uygun olmayanlara ise zelber ismi verilir.

Şekillerine göre ise yemenilere; köylüler tarafından kullanılanlara halebi veya burnu sivri, maddi durumu daha iyi olan insanlar tarafından kullanılanlara merkup, şehirlerde yaşayanlar tarafından kullanılanlara kulağı uzun, gümüş telli işlemeleri olanlara eğri simli ismi verilmektedir. Yemeni fiyatları kullanılan derinin cinsine, renklerine, işlemelerine, büyüklüğüne bağlı olarak değişecektir. Ayaklar için oldukça sağlıklı olan yemenilerin el yapımı da oldukları düşünüldüğünde verilen emeğe değer biçmek zor olmaktadır.

Yemeni yazma

Anadolu kültürünün ve uzun süredir birçok medeniyete ev sahipliği yapmış Anadolu insanlarının, her çeşit sevinç, düşünce, dert ve isteklerinin bir simgesi de yemenidir.

Yemeni yazma Anadolu da değişik coğrafyalarda farklı isimlerle anılmıştır. Karadeniz civarında keşan veya çember, şanlı urfa yöresinde çefi, Diyarbakır bölgesinde havık olarak adlandırılan yemeni yazma yine bazı yerlerde dildade, tülbent, beyaz örtü olarak da isimlendirilmektedir. Anadolu kadınları işledikleri yemeni yazmalara adeta duygularını nakşetmiştir. Tabiri caiz ise her yemeni yazmanın ayrı bir hikayesi mutlaka vardır. Ebatlarından rengine, nakışlarına, rengine, nakşedilen simgelere, kenar oyalarına, boncuklarına kadar özenle ve sabırla hazırlanır. Anadolu kültürü için yemeni yazmalar araştırılması mutlaka gerekli olan bir kültür hazinesidir.

 

× Bilgi ve Fiyat Alın